با توجه به اینکه در حوزه سلامت و پاتولوژی، دانستن دقیق کاربرد، محدودیت و نکات تفسیر Ki-67 اهمیت دارد، باید ابتدا بدانیم این شاخص چیست؟ و چگونه در تشخیص مؤثر است. میخواهیم بررسی کنیم که Ki-67 چیست، عملکرد آن چگونه است، چگونه اندازهگیری میشود چه کاربردی در پاتولوژی دارد چه نکاتی باید در تفسیر آن رعایت شود و محدودیتها و چالشهای آن کدامند. در این مقاله سایت پاتولوژی شاپ در این زمینه بطور خلاصه بحث میکنیم. با ما همراه باشید.
Ki-67 چیست؟
در پاتولوژی تشخیصی، شاخصهای زیادی وجود دارند که میزان رشد، تقسیم سلولی و فعالیت تومورها را مشخص میکنند. یکی از این شاخصها که اهمیت ویژهای پیدا کرده، پروتئینی به نام Ki-67 است. با توجه به اینکه در بررسیهای بافتی (بیوپسی) و تومورشناسی، تعیین سرعت تقسیم سلولی میتواند در تشخیص، تعیین درجه، پیشآگهی و انتخاب درمان مؤثر باشد، Ki-67 به یکی از ابزارهای مهم پاتولوژیستها تبدیل شده است.
پروتئین Ki-67 به وسیله دانشمندانی در شهر Kiel آلمان شناسایی شد — نام آن از «Kiel» و شماره کلون اولیه در صفحه ۹۶ چاهکهای یک آزمایشگاه گرفته شده است.
این پروتئین توسط ژن MKI67 کدگذاری میشود.
از نظر بیولوژیکی، Ki-67 در هسته سلولهای در حال تقسیم یافت میشود و در سلولهایی که در فاز سکون (G0) هستند وجود ندارد. به عبارت دیگر، این پروتئین در فازهای G1، S، G2 و میتوز فعال است اما در زمانی که سلول دیگر تقسیم نمیشود یا در حالت «خواب» است (G0)، بیان نمیشود
به همین دلیل، Ki-67 به عنوان شاخصی از «کسر تقسیمکننده» یا «index تقسیم سلولی» شناخته میشود: یعنی درصد یا نسبتی از سلولهای یک نمونهی توموری که در حال تقسیم هستند. بهعبارت دیگر اگر شاخص Ki-67 زیاد باشد یعنی بخش بزرگی از سلولهای تومور فعال هستند و احتمالاً تومور رشد سریعتر دارد. cancer. gov+2Verywell Health+2
عملکردهای بیولوژیک Ki-67
رنگآمیزی ایمونوهیستوشیمی Ki-67 یک تومور مغزی با سرعت تکثیر بالا
اگرچه کاربرد Ki-67 به عنوان شاخص تقسیم سلولی شناختهشده است، مطالعات اخیر نشان دادهاند که این پروتئین فقط «نشانه» رشد نیست بلکه عملکردهای مولکولی نیز دارد. بهعنوان مثال، Ki-67 در تنظیم هترکروماتین (Heterochromatin) و تشکیل لایه پریکروموزومی (peri chromosomal layer) در میتوز نقش دارد.
روش اندازهگیری Ki-67 در پاتولوژی
پروتکل مؤثر و قابل پیشنهاد بطور خلاصه شامل گامهای زیر است.
نمونهگیری و رنگآمیزی
در کار پاتولوژی، معمولاً یک بلوک پارافین از بافت توموری تهیه میشود و با استفاده از روش ایمونوهیستوشیمی (IHC) با آنتی بادیهای ضد Ki-67 رنگآمیزی میشود. سپس پاتولوژیست هستههای مثبت را میشمارد و شاخص Ki-67 را به صورت درصد سلولهای رنگ داده شده نسبت به کل سلولها اعلام میکند.
محاسبه شاخص
مثلاً اگر در ۱۰۰۰ سلول مشاهده شده، ۳۰۰ سلول هسته مثبت برای Ki-67 داشته باشند، شاخص Ki-67 برابر با ۳۰ ٪ خواهد بود. نتایجی که عدد بیشتری دارند، نشاندهنده رشد سریعتر تومور هستند.
استانداردها و نکات روششناختی
یکی از نکات مهم این است که نتایج Ki-67 باید با احتیاط تفسیر شوند. در منابع برخی چالشهای تاثیرگزار بر میزان دقت روش ذکر شدهاند.
- عدم هماهنگی در روشها
- کلون آنتی بادیها
- محل انتخاب «hot-spot» (بخش با بیشترین فعالیت تقسیم)
- تفاوت دقت در شمارش
بهعنوان مثال، ضریب تکرارپذیری بین آزمایشگاهها پایینتر از آن چیزی است که بتواند ایده آل تایپ روش را تضمین نماید.
کاربردهای Ki-67 در پاتولوژی و پزشکی
به عنوان یک شاخص مفید Ki-67 در موارد تشخیصی زیر میتواند مؤثر باشد.
در تشخیص و درجهبندی تومورها
شاخص Ki-67 در بسیاری از انواع سرطان بهعنوان شاخص رشد تومور مورد استفاده قرار میگیرد. به عنوان مثال، در سرطان پستان، Ki-67 برای تفکیک زیرگروههای مولکولی و تعیین پیشآگهی اهمیت دارد.
پیشآگهی
بهطور کلی، تومورهایی که شاخص Ki-67 بالاتر دارند، رشد و تقسیم سلولی بیشتری دارند و معمولاً پیشآگهی ضعیفتری دارند. مثلاً در مقالهای که Ki-67 را در سرطان پستان بررسی کرده، ارتباط معناداری بین Ki-67 و درجه تومور، نوع هورمونی (ER/PR)، و زیرنوع مولکولی دیده شده است.
پیشبینی پاسخ درمانی
در برخی موارد، شاخص Ki-67 میتواند به پیشبینی پاسخ به درمانهای سیستمیک کمک کند. به عنوان مثال، تومورهایی که رشد سریعتری دارند Ki-67) بالا(، ممکن است به شیمیدرمانی بهتر پاسخ دهند. همچنین Ki-67 در تصمیمگیری برای درمانهای پیش از جراحی (neoadjuvant) نیز مورد مطالعه قرار گرفته است.
انتخاب درمان در سرطان پستان
در سرطان پستان، گروه بینالمللی Ki-67 (International Ki-67 working group) تأکید کرده که شاخص Ki-67 میتواند در تفکیک زیرگروههای Luminal A و Luminal B کاربرد داشته باشد.
کاربردهای اختصاصیتر در شناسایی انواع تومور
البته کاربرد Ki-67 گستردهتر از مطالعات پاتولوژیک در سرطان پستان است. به عنوان نمونه
- در تومورهای نورواندوکرین (neuroendocrine) نیز Ki-67 برای تعیین درجه و پیشآگهی استفاده میشود.
- در لنفومها، سرطانهای تیروئید، ریه، پروستات و بسیاری دیگر نیز کاربرد دارد.
- در پاتولوژی عمومی، Ki-67 میتواند به معیاری برای بررسی نرخ رشد بافتهای غیرطبیعی مدنظر قرار گیرد.
تفسیر نتایج و نکاتی که باید دانست
البته تفسیر نتایج آزمایشها به مهارت و تجربیات متخصص پاتولوژی بستگی دارد ولی در ادامه برخی نکات مهم ذکر میشوند.
مقدار شاخص و معنا
در منابع آمده که شاخص Ki-67 بالای حدود ۳۰ ٪ معمولاً بهعنوان «بالا» در نظر گرفته میشود. اما این مرز دقیق نیست و با توجه به نوع تومور، آزمایشگاه، روش شمارش و سایر شاخصها میتواند متفاوت باشد. مثالاً در مطالعات سرطان پستان، مقادیر متفاوتی برای «بالا» بودن Ki-67 مطرح شدهاند.
نکات مهم در تفسیر
در تفسیر نتایج آزمایش باید به نکات زیر توجه نمود
عوامل مؤثر در تفسیر
میزان Ki-67 تنها عامل تعیین کننده نیست و همیشه باید در کنار سایر شاخصها مانند درجه تومور، نوع بافت، فاکتورهای هورمونی (ER/PR)، HER2 و وضعیت کلینیکی بیمار تفسیر شود. به عنوان نمونه گزارش ممکن است چیزی شبیه به این داشته باشد: شاخص Ki-67 برابر با ۳۵ % تعیین شد. با توجه به سطح بالای تقسیم سلولی، پیشبینی میشود تومور رشد فعالتری داشته باشد. این یافته باید در کنار سایر فاکتورها، از جمله ER/PR، HER2 و درجه تومور، تفسیر شود
تفاوت میان آزمایشگاهها
روشهای مختلف آمادهسازی، انتخاب منطقه، شمارش دستی یا دیجیتال، آستانهها (cut-offs) متفاوت باعث میشود نتایج قابل مقایسه همیشه دقیق نباشند.
گرینه سرد (cold spots) و گرینه گرم(hot spots)
در تومورها ممکن است مناطقی با فعالیتتقسیم بیشتر وجود داشته باشند؛ بنابراین محل شمارش مهم است. برخی توصیه میکنند مناطقی با بیشترین بیان Ki-67 (hot-spot) انتخاب شوند.
احتیاط در تفسیر
تفسیر باید با احتیاط انجام شود: حتی در منابع آمده است که علیرغم کاربرد وسیع، Ki-67 هنوز کاملاً استاندارد نشده و نیاز به مراقبت دارد.
چالشها و محدودیتها
هر ابزار تشخیصی دارای محدودیتهایی است و Ki-67 نیز از این قاعده مستثنی نیست. در ادامه به برخی از این محدودیتها اشاره میکنیم:
عدم هماهنگی روشها
همانطور که اشاره شد، روشهای شمارش، انتخاب منطقه، کلون آنتی بادیها و حتی آستانههای «بالا» بودن متفاوت هستند
تنوع بیولوژیک میان تومورها
حتی اگر دو تومور شاخص Ki-67 یکسان داشته باشند، ممکن است رفتار متفاوتی نشان دهند؛ یعنی Ki-67 به تنهایی تعیینکننده رفتار تومور نیست.
دشواری پیشبینی دقیق
اگرچه شاخص Ki-67 به عنوان پیشآگهی و پیشبینی پاسخ درمانی استفاده میشود ولی پژوهشها نشان دادهاند که هنوز هم نمیتواند بهصورت مستقل تصمیمگیرنده باشد.
تداخل با سایر شاخصها
مثلاً در سرطان پستان، شاخصهایی مثل ER/PR، HER2، درجه تومور و زیرنوع مولکولی با Ki-67 تداخل دارند و گاهی تفکیک اثرات آنها دشوار است.
سخن پایانی
با توجه به مواردی که در متن ذکر شد، Ki-67 یک پروتئین هستهای است که در سلولهای در حال تقسیم یافت میشود و بنابراین شاخص خوبی برای بررسی «میزان فعال بودن» تومور از نظر تقسیم سلولی است. در پاتولوژی، این شاخص به شمارش درصد سلولهای مثبت برای Ki-67 در نمونههای بافتی کمک میکند و میتواند در تشخیص، درجهگذاری، پیشآگهی و برنامهریزی درمان نقش ایفا کند. با اینحال، باید تأکید کرد که Ki-67 فقط یکی از ابزارهاست و تفسیر آن باید در کنار سایر شاخصها انجام شود.
منابع
PMC+2journals. biologists.com+2
https: //www. mayocliniclabs.com
https://www.mayocliniclabs.com/api/sitecore/TestCatalog/DownloadTestCatalog